Bel direct je dierenarts als je paard onrustig is, rolt, zonder reden zweet, schraapt, naar zijn flank kijkt, minder eet, minder mest produceert dan normaal of gewoon sloom is en niet zichzelf. Het Universitair Dierenziekenhuis van de Universiteit Utrecht is daar stellig over: bij koliek is altijd sprake van een spoedgeval, en wie het vermoedt, neemt eerst contact op met de eigen dierenarts. Dat geldt voor de stille vormen van koliek bij paarden net zo goed als voor de heftige. Koliek kan snel erger worden, en alleen een dierenarts die het paard heeft onderzocht, kan zeggen hoe ernstig het is.
Dit artikel vertelt niet hoe je koliek behandelt en noemt geen medicijn en geen dosis: dat beslist je dierenarts. Het is voor de eigenaar die de signalen vroeg wil zien en wil weten wat de dierenarts nodig heeft.
De REACT-signalen van koliek bij paarden, en welke eigenaren missen
REACT is een campagne van de British Horse Society (BHS) met de diergeneeskundefaculteit van de Universiteit van Nottingham. Het informatieblad deelt de signalen in onder vijf letters en zet ze op volgorde van hoe vaak en hoe belangrijk ze zijn volgens het onderzoek uit Nottingham.
| REACT | Wat je kunt zien |
|---|---|
| R: onrustig of opgewonden | Probeert te gaan liggen, rolt herhaaldelijk, zweet zonder reden, loopt rondjes in de stal of draait in cirkels |
| E: eet minder, minder mest | Eet minder of niets, minder of geen mest, mest die er anders uitziet |
| A: buikpijn | Kijkt naar de flank, schraapt, trapt naar de buik |
| C: klinische veranderingen | Verhoogde hartslag, stillere of geen darmgeluiden, andere kleur van het tandvlees, snelle ademhaling, schaafplekken boven de ogen |
| T: moe of lusteloos | Ligt meer dan normaal, hoofd laag, sloom en futloos |
Wie op symptomen koliek paard zoekt, krijgt lange lijstjes met signalen die even zwaar lijken te wegen; het onderzoek achter REACT ziet dat anders. De klassieke signalen, naar de flank kijken en naar de buik trappen, zie je niet bij elk paard, dus wie daarop wacht, kan de diagnose vertragen of helemaal missen. Minder eten en minder mest komen vaker voor, en dat zijn juist de vroege signalen.
Wat het onderzoek vond over de stille gevallen
In 2014 vroeg het team uit Nottingham 1.564 paardeneigenaren wat ze zouden doen bij bepaalde veranderingen aan hun paard. 83% zou een paard dat stil of sloom was alleen in de gaten houden. Maar 42% zou de dierenarts bellen voor een paard dat niet meer eet, en maar de helft voor een paard dat naar zijn flank kijkt. De meesten zouden niet bellen voor een paard dat rustig lag, of dat korter dan vijf minuten had gerold.
Van drie beschreven gevallen herkende 94% het geval dat paste bij een koliek die een operatie nodig had. Bij de beschrijving van een verstoppingskoliek in de dikke darm zei maar 44% dat het koliek was, en 9% wist het zeker. Die vorm begint stil en wordt in een eerste winter waarschijnlijker.
Hoe vaak is koliek bij paarden ernstig? In een Brits onderzoek naar 1.016 paarden die door 167 dierenartsen voor koliek werden gezien, was 23,6% van de gevallen met een bekende afloop kritiek: het paard had intensieve behandeling of een operatie nodig, ging dood of werd ingeslapen. Bij 941 koliekbezoeken buiten kantooruren bij twee praktijken was 23,9% kritiek en werd 18% van de paarden ingeslapen. Volgens het Britse onderzoek waren sommige paarden bij het eerste bezoek al net zo ziek als paarden die in een kliniek binnenkomen.
Een onderzoek naar hoe lang eigenaren wachten met bellen, vonden we niet. Wel bleek uit een enquête uit 2026 onder 1.544 Britse eigenaren dat 58% niet wist hoe snel de darm onherstelbaar beschadigd kan raken.
Wat je noteert voor de dierenarts
Is er gebeld, verzamel dan gegevens, maar alleen als dat veilig kan. Gooit het paard zich om, probeer dan geen hartslag of temperatuur op te nemen en wacht op de dierenarts. Dat zegt de BHS. Staat het rustig, dan vragen dierenartsen naar deze waarden.
| Wat je bekijkt | Normaal bij een volwassen paard in rust |
|---|---|
| Hartslag | 28 tot 44 slagen per minuut |
| Ademhaling | 8 tot 16 ademhalingen per minuut |
| Temperatuur (rectaal) | 36,5 tot 39,0 °C |
| Tandvlees | Roze en vochtig; volgens het REACT-blad is donkerrood tandvlees een teken van een ernstig probleem |
| Mest | Ongeveer 8 tot 10 hopen per dag, gevormd en vochtig |
De bereiken voor hartslag, ademhaling en temperatuur komen uit vijf veterinaire handboeken, via het Nottingham-onderzoek. Maar 45% van de eigenaren kon een normale hartslag noemen. Het getal voor de mest komt uit de EHBO-gids van de University of Minnesota. De cijfers van je eigen paard zeggen meer dan elk bereik, want de waarden verschillen, zeker de hartslag, paard per paard. Neem ze op een rustige dag op en schrijf ze op.
Darmgeluiden zijn het beluisteren waard aan beide kanten van de buik, hoog en laag. In het onderzoek naar 1.016 paarden was stilte in zelfs maar één van die vier gebieden een van de sterkste aanwijzingen voor een kritiek geval, samen met een verhoogde hartslag, een trage terugkeer van de kleur na drukken op het tandvlees, een zwakke pols en de mate van pijn. Een normale waarde is geen geruststelling. Voorlichting van het ruiterpark van de Japan Racing Association waarschuwt dat een paard met een gedraaide darm in het begin maar een licht verhoogde hartslag kan hebben.
Dezelfde voorlichting somt op wat de dierenarts wil weten: wanneer het begon, hoe erg de pijn is, wat het paard doet, wanneer het voor het laatst mest produceerde en hoe die eruitzag, of het gegeten en gedronken heeft, of het kort geleden behandeld is, en of er onlangs iets veranderde in voer, routine of omgeving.
Waarom de eerste winter koliek bij paarden waarschijnlijker maakt
Het bewijs wijst naar wat er in de winter verandert, weidegang, voer en water, niet naar de kou zelf. In het onderzoek naar 1.016 paarden had 47% van de gevallen met een bekende voorgeschiedenis kort daarvoor een verandering in het management gehad, meestal in voer of strooisel of in de weidegang. Een overzicht van de risicofactoronderzoeken vond het sterkste bewijs voor voerwisselingen en recente veranderingen in de huisvesting. Een Texaans onderzoek daarin vond ongeveer drie keer zoveel risico na minder weidegang.
In de herfst gaan de meeste paarden van de wei naar binnen. Toen onderzoekers in Nottingham zeven paarden van de wei naar de stal haalden, daalde hun mest in gewicht met meer dan de helft, werd die droger en bewoog de dikke darm minder, het sterkst in de eerste vijf dagen. Verstoppingskoliek is de vorm die de BHS koppelt aan een overgang naar droger voer zoals hooi en boxrust, en die zich vaak toont als lichte, aanhoudende pijn met subtiele signalen.
Water is de andere helft. In een Oostenrijks ziekenhuisonderzoek was minder drinken de risicofactor die het duidelijkst overeind bleef. De BHS wijst erop dat paarden bij koud weer minder kunnen drinken, en ook als het water bevriest. Controleer 's ochtends en 's avonds of elke emmer en drinkbak water heeft dat een paard echt kan drinken, en verander voer en weidegang geleidelijk; de BHS raadt minstens 10 tot 14 dagen aan. Hoeveel ruwvoer dat betekent, lees je in hoeveel hooi een paard eet.
Neem de moeilijke beslissing terwijl het paard gezond is
Sommige kolieken hebben een operatie in een kliniek nodig, en die beslissing moet snel vallen. In een peiling uit 2024 onder 18 Britse verwijsklinieken kostten paarden die een koliekoperatie doorstonden gemiddeld £7.905, van £3.023 tot £20.343, en de hoogste dekking bij de vijf onderzochte verzekeraars lag tussen £5.000 en £7.500. Dat zijn Britse bedragen; in Nederland en België liggen de prijzen anders, en we rekenen niet om.
Zoek uit of je verzekering een operatie dekt en tot welk bedrag, of je zelf voor een operatie zou kiezen, en hoe het paard naar de kliniek zou gaan. In de enquête uit 2026 stemden eigenaren minder vaak in met doorverwijzing van een ouder paard, en vaker als het paard verzekerd was. Dat beslis je beter op een rustige middag dan 's nachts.
Terwijl je op de dierenarts wacht
Doe wat je dierenarts aan de telefoon zegt, en niet meer. Toen de groep uit Nottingham praktijken vroeg wat ze eigenaren adviseren tijdens het wachten, ging het advies het vaakst over veiligheid, bewegen en voer weghalen, en liepen de antwoorden uiteen. Geef geen medicijn tenzij de dierenarts daarom vraagt.
Eén ding zegt de BHS wel duidelijk: een paard laten liggen of rollen maakt koliek niet erger. Haal emmers, hooinetten en alles waaraan het zich kan bezeren weg, blijf zelf buiten gevaar, en blijf kijken zodat je de dierenarts kunt vertellen wat er veranderde.
Waar wij passen
Hoofine kan je niet vertellen hoe ernstig koliek bij paarden in een concreet geval is, en geen enkele website kan dat. Wat de site wel kan: je helpen een paardenpraktijk bij jou in de buurt te vinden in de dierenartsengids, voordat je er een nodig hebt. Zet het nummer vandaag in je telefoon, naast dat van je verzekeraar.
